คนมองหนัง

“โลกเฉพาะ?” ใน The Favorite

หนึ่ง

ชอบรูปแบบการคลี่คลายตัวของความสัมพันธ์ทางอำนาจระหว่างตัวละครสตรีสามรายในหนังเรื่องนี้

เริ่มจาก “เลดี้ซาร่าห์” ที่เหมือนจะมีบทบาทครอบงำ “ควีนแอนน์”

แล้ว “เลดี้อบิเกล” ก็ผงาดขึ้นมากำจัดโค่นล้ม “เลดี้ซาร่าห์”

แต่ท้ายสุด หนังก็ชวนตั้งคำถามว่า “เลดี้อบิเกล” เข้ามาแทนที่ “เลดี้ซาร่าห์” ในฐานะอะไรกันแน่?

คู่รัก/คนโปรด? ผู้มีอิทธิพลทางการเมืองเบื้องหลังราชินี? หรือ “สัตว์เลี้ยงตัวน้อยๆ” ที่เป็นลูกจำลอง/ของเล่น/เบี้ยล่าง ซึ่งอาจมีชะตากรรมแปรผันไปตามอารมณ์อันผันผวนของ “ควีนแอนน์”?

เพราะหลังจากมีบทบาทในเชิง “ตั้งรับ/ถูกชักจูง” เป็นส่วนใหญ่ มาตลอดทั้งเรื่อง ตัวละคร “ควีนแอนน์” กลับแสดงบทบาทในฐานะ “ผู้กระทำการ” หรือ “ผู้ใช้อำนาจ” ออกมาก่อนหนังจบอย่างมีนัยยะสำคัญ เมื่อพระองค์ยืนค้ำอยู่เหนือเลดี้ผู้ถูกโปรดปราน/ยอมศิโรราบคนใหม่

นี่จึงเป็นความสัมพันธ์ทางอำนาจแบบงูกินหาง หรือต่างฝ่ายต่างฉวยใช้ซึ่งกันและกัน

สอง

favorite 2

จุดเด่นอีกข้อใน The Favorite ก็คือ “โลกของผู้หญิง” ในหนัง ไม่ได้เป็นเพียงโลกแห่งความบิดเบี้ยวแปลกประหลาด หรือโลกลึกลับส่วนตัว ที่คละคลุ้งด้วยแรงอิจฉาริษยาของสตรี 2-3 คน

แต่เอาเข้าจริง อาณาเขตของผู้หญิงได้แพร่ขยายออกมายัง “โลก/พื้นที่ของผู้ชาย” ด้วย ไม่ว่าจะในกิจกรรมยิงนก ไปจนถึงกิจการในรัฐสภา

ตัวละครผู้หญิง 2-3 รายในหนัง คือผู้ชี้ขาดในทางการเมืองของประเทศชาติ กระทั่งนักการเมืองชายระดับนำก็ต้องเข้ามาพึ่งพา-ล็อบบี้พวกเธอ

เป็นสามีของเลดี้ทั้งหลายเสียอีกที่อยู่เหินห่างจากศูนย์กลางอำนาจทางการเมือง ตั้งแต่ “จอห์น เชอร์ชิล” หรือดยุคออฟมาร์ลบะระ ที่ส่วนใหญ่ไปขลุกอยู่ในสนามรบ หรือ “แซมมวล มาแชม” ซึ่งปรากฏตัวครั้งแรกประหนึ่งเจ้าชายที่ไปพบเจอเจ้าหญิงในเทพนิยาย ณ กลางป่า ก่อนจะค่อยๆ กลายสภาพเป็นสามีผู้อยู่ใต้อิทธิพลของภรรยาไปโดยสมบูรณ์ในภายหลัง

ส่วนชนชั้นนำชายรายอื่นๆ ก็หมดเวลาไปกับกิจกรรมเฮฮาไร้สาระ แม้กระทั่งคนที่มีเล่ห์เหลี่ยมรอบจัดและมีสาระมากที่สุด ก็ยังถูกลดทอนอำนาจบารมีลง ผ่านการแต่งหน้าแต่งตาที่แลดูตลกตุ้งติ้งเกินพอดี

ไม่ต้องพูดถึงพวกมหาดเล็กเด็กชายทั้งหลายที่แทบจะเป็นฝ่าย “ตั้งรับ” ในทุกกรณีและเหตุการณ์

(ผิดกับโลกในหนังของ “ควีน เอลิซาเบธที่ 1” ซึ่งตัวละครผู้ชายยังมีความแอคทีฟทางการเมืองอยู่เต็มเปี่ยม เช่น “เซอร์ฟรานซิส วอลซิงแฮม”)

โลกของหนังเรื่องนี้ จึงเป็นสังคมการเมืองที่ผู้ชายหายไปหรือถูกกดทับอยู่อย่างน่าประหลาดใจและน่าสนใจ

สาม

favorite

การถ่ายภาพ การออกแบบงานสร้าง ตลอดจนรายละเอียดในชีวิตประจำวันของตัวละครนำ คล้ายกำลังจะบอกว่าโลกของ “ควีนแอนน์” และเลดี้ที่ทรงโปรดปรานทั้งสอง เป็นโลกแห่งความบิดเบี้ยว กลับหัวกลับหาง ผิดที่ผิดทาง ไปจากบรรดามาตรฐานที่ถูกเชื่อว่าเป็น “ปกติ”

ตั้งแต่รสนิยมทางเพศ ไปจนถึงการได้มองเห็นความเลอะเทอะ อาการล้มลุกคลุกคลาน ภาวะทรุดโทรมเสื่อมถอยทางกายภาพของบุคคลผู้มีสถานะสูงส่ง

ภาวะ “อปกติ” ดังกล่าว ดำรงคงอยู่ตลอดเวลาในภาพยนตร์เรื่องนี้ แต่ก็อาจจะไม่ “ชั่วนิรันดร์” บนเส้นทางของประวัติศาสตร์ที่ยาวนานกว่านั้น

อย่างน้อยผู้ชนะในโลกอันแสนแปรปรวนของหนัง The Favorite อย่าง “เลดี้อบิเกล” ก็หมดบทบาททางการเมืองไปอย่างฉับพลันหลังสิ้นรัชสมัย “ควีนแอนน์” เช่นเดียวกับนักการเมืองผู้ยิ่งใหญ่อย่าง “โรเบิร์ต ฮาร์ลีย์” ที่ต้องโทษจำคุกหลังหมดรัชสมัย แล้วก็ไม่ได้หวนคืนสู่จุดสุงสุดทางการเมืองอีกเลย

กลับเป็นผู้แพ้ในหนังอย่าง “เลดี้ซาร่าห์” เสียอีก ที่สามีของเธอสามารถหวนคืนสู่วงจรอำนาจในยุคต่อมา (นอกหนัง) ส่วนเธอเองก็ถือเป็นมหาเศรษฐีผู้ร่ำรวยและประสบความสำเร็จด้านการลงทุน แถมยังมีช่วงอายุที่ยืนยาวกว่าทั้ง “ควีนแอนน์” และ “เลดี้อบิเกล”

โลกแห่งความบิดเบี้ยว กลับหัวกลับหาง ใน The Favorite อาจเป็นสภาวะยกเว้นที่เกิดขึ้นเพียงชั่วครั้งคราว

หรืออาจเป็นแค่วาระ/ฤดูกาลหนึ่ง ซึ่งต้องหมุนเวียนเปลี่ยนไปสู่วาระ/ฤดูกาลอื่น มิได้คงอยู่อย่างหยุดนิ่งตายตัวตราบนิจนิรันดร

สี่

the-madness-of-king-george-movie-poster-1994-1020210074_1024x1024

จริงๆ หนังที่น่าจะนำมาจับคู่กับ The Favorite คือ The Madness of King George

ทั้งเพราะสาเหตุที่ท้องเรื่องของหนังทั้งคู่อยู่ในยุคสมัยใกล้เคียงกัน

ขณะเดียวกัน หนังทั้งสองเรื่องยังพูดถึงชีวิต “สองมิติ” ของผู้เป็นประมุขแห่งรัฐ ในประเทศเดียวกัน ด้วยแง่มุมที่คล้ายคลึงกัน

ด้านหนึ่ง ในแง่มุมชีวิตส่วนตัว ประมุขแห่งรัฐในหนังคู่นี้ต่างเป็นมนุษย์ธรรมดาที่ประสบปัญหาทางด้านสุขพลานามัยบางประการ

อีกด้าน ตัวละครนำทั้งสองรายก็ดำรงตนอยู่ท่ามกลางบริบทแห่งความเปลี่ยนแปลงที่น่าสนใจ

กรณีของ “ควีนแอนน์” รัชสมัยของพระองค์คือยุคที่มีการรวมอังกฤษและสก็อตแลนด์เป็นบริเตนใหญ่ และเป็นยุคที่ระบบการเมืองสองพรรคในสภาอังกฤษมีพัฒนาการชัดเจนมากขึ้น

ส่วนรัชสมัยของ “คิงจอร์จที่สาม” ก็เป็นยุคที่ระบบการเมืองสองพรรคมีพัฒนาการเด่นชัดขึ้นอีก และทั้งสองขั้วการเมืองต่างพยายามเข้ามามีส่วนกำหนดความเป็นไปของราชบัลลังก์ นอกจากนี้ ยุคนั้นยังเป็นช่วงเวลาที่สหรัฐอเมริกาเพิ่งแยกตัวออกจากอังกฤษหมาดๆ

ถ้าพิจารณาในแง่ความแหวกแนวทางด้านโปรดักชั่นและประเด็นเรื่องเพศสภาพ The Favorite ย่อมถือเป็นรสชาติแปลกใหม่ของภาพยนตร์ประวัติศาสตร์ราชวงศ์อังกฤษ

อย่างไรก็ตาม ถ้าพิจารณาประเด็นด้านเนื้อหาและนัยยะทางสังคมการเมือง หนังเรื่องนี้ก็อาจเดินซ้ำรอยทางบางย่างก้าวของ The Madness of King George

 

 

Advertisements
ข่าวบันเทิง, ในน้ำเน่ามีเงาจันทร์

“เคน โลช” กับ “จาร์วิส ค็อคเกอร์” คิดยังไง? กรณี Brexit

จนถึงบัดนี้ อาจยังไม่มีภาพหรือรายละเอียดที่ชัดเจนนักว่า มวลชนผู้ลงคะแนนสนับสนุนให้สหราชอาณาจักรแยกตัวออกจากการเป็นสมาชิกของสหภาพยุโรปนั้น คือใคร? เป็นคนกลุ่มไหนบ้าง? พวกเขามีเหตุผลสนับสนุนการตัดสินใจของตนเองอย่างไร?

แต่ก็มีข้อสังเกตว่า ผู้โหวตสนับสนุน “การออกจากอียู” จำนวนไม่น้อย คงเป็นพลเมืองที่รู้สึกว่าตนเองไม่ได้รับความเป็นธรรมหรือถูกเอารัดเอาเปรียบจากระบบเศรษฐกิจและระบบรัฐสวัสดิการต่างๆ

ทำให้บางคนแอบจินตนาการไปว่า ชาวบ้านที่เลือกจะออกจากอียู อาจเป็นคนกลุ่มเดียวกันกับตัวละครผู้ถูกกดขี่และระทมทุกข์ในภาพยนตร์ของ “เคน โลช” คนทำหนังฝ่ายซ้าย เจ้าของรางวัลปาล์มทองคำสองสมัย หรืออาจเป็นคนประเภทเดียวกันกับเจ้าหนุ่มอังกฤษ ที่ออกอาการเกรี้ยวกราดใส่นักศึกษาสาวฐานะดีจากประเทศกรีซ ผู้ต้องการ “หลับนอน” กับ “สามัญชน” เช่นเขา อันเป็นเนื้อหาของเพลง Common People ผลงานอมตะของวง Pulp ที่ประพันธ์โดย “จาร์วิส ค็อคเกอร์”

น่าสนใจว่า ทั้งโลชและค็อคเกอร์ต่างได้แสดงความเห็นในกรณี Brexit เอาไว้

ลองไปดูกันว่า ความคิดความอ่านในเรื่องนี้ของพวกเขาเป็นอย่างไรบ้าง

เชิญทัศนา

Ken_Loach

“นี่เป็นช่วงเวลาที่อันตราย อันตรายอย่างยิ่ง”

 

“ด้านหนึ่ง สหภาพยุโรปก็เป็นโครงการเสรีนิยมใหม่ ที่ขับเคลื่อนมุ่งหน้าไปสู่การแปรรูปทุกอย่างให้กลายเป็นของเอกชน ขับเคลื่อนไปสู่การยกเลิกมาตรการพิทักษ์รักษาสิทธิ์ของบรรดาผู้ใช้แรงงาน

 

“แต่อีกด้านหนึ่ง ถ้าเราออกมาจากอียู เราก็จะได้พบกับรัฐบาลที่ดำรงตนอย่างโดดเดี่ยว ซึ่งจะเอียง ‘ขวา’ ให้มากที่สุดเท่าที่จะสามารถเอียงได้ … พวกเขาจะมองเห็นผลประโยชน์ขององค์กรธุรกิจยักษ์ใหญ่ก่อนเป็นลำดับแรก พูดอีกอย่างหนึ่ง ผมกำลังหมายว่า เราจะต้องเผชิญหน้ากับรัฐบาลขวาจัด ถ้าเราออกจากอียู

 

“ผมคิดว่าทางออกที่สมดุลย์ที่สุด ก็คือ มันจะเป็นการดีกว่า หากเราพยายามต่อสู้จาก “ภายใน” อียู หากเราพยายามสร้างเครือข่ายพันธมิตรร่วมกันกับขบวนการฝ่ายซ้ายอื่นๆ ในทวีปยุโรป”

เคน โลช กล่าวกับผู้สื่อข่าว ที่เทศกาลภาพยนตร์นานาชาติเมืองคานส์ 2016

hug-jarvis

“ผมใช้เวลาจำนวนมากในชีวิตอยู่ที่ฝรั่งเศส อียูจึงเป็นส่วนหนึ่งในวิถีชีวิตประจำวันของผม มันเป็นเรื่องง่ายดายมาก ที่ผมจะเดินทางไปๆ มาๆ เมื่อต้องกลับมาแสดงดนตรีที่ลอนดอน ผมจึงต่อต้านการออกจากอียูแบบสุดๆ”

จาร์วิส ค็อคเกอร์ กล่าว หลังจากเข้าร่วมโครงการ ‘Hug A Brit’ โดยเขาได้โชว์รูปถ่ายที่เป็นภาพตนเองกำลังสวมกอดอยู่กับคริสตีน อูลล์มันน์ เพื่อนชาวเยอรมัน เพื่อแสดงนัยยะว่า สหราชอาณาจักรและสหภาพยุโรปจะไม่แยกจากกัน

Jarvis_Cocker_(2012)

“ผมหวังว่าพวกคุณทุกคนจะถ่ายรูปสัญลักษณ์ดังกล่าวเก็บเอาไว้ แล้วไปร่วมลงนามสนับสนุนข้อเรียกร้องในลิงก์นั้นด้วยกัน”

ค็อคเกอร์พูดกับบรรดาแฟนเพลง หลังจากเขาโชว์สัญลักษณ์ที่ระบุยูอาร์แอลของเว็บไซต์ ซึ่งใช้ลงนามรณรงค์เรียกร้องให้มีการลงประชามติกรณี “อยู่ต่อกับ/แยกตัวจาก” อียูเป็นรอบที่สอง

ขณะที่แกนนำของวง Pulp ไปทำหน้าที่เป็นดีเจเปิดเพลง ณ เทศกาลดนตรีกลาสตันบิวรี 2016

ข้อมูลจาก 

http://mobile.reuters.com/article/idUSKCN0Y41UU

http://www.ibtimes.co.uk/eu-referendum-europeans-london-launch-hug-brit-campaign-battle-brexit-1554183

http://www.digitalspy.com/music/news/a799159/jarvis-cocker-eu-referendum-petition-plea/

ข่าวบันเทิง

ปาล์มทองคำตัวที่สองของ “เคน โลช” ผู้กำกับ “สัจสังคมนิยม” จากอังกฤษ

(มติชนสุดสัปดาห์  27 พ.ค. – 2 มิ.ย. 2559)

“เคน โลช” ผู้กำกับภาพยนตร์อาวุโสชาวอังกฤษ เพิ่งนำหนังเรื่องล่าสุดของตนเองชื่อ “I, Daniel Blake” ขึ้นคว้า “รางวัลปาล์มทองคำ” จากเทศกาลภาพยนตร์นานาชาติเมืองคานส์ ที่เพิ่งปิดฉากลงไป

นับเป็นครั้งที่สอง ที่โลช นักรณรงค์ทางสังคมและนักทำหนังแนว “สัจสังคมนิยม” เจ้าของผลงานภาพยนตร์กว่า 50 เรื่อง ในวัยย่าง 80 ปี สามารถคว้ารางวัลเกียรติยศดังกล่าวมาครอบครอง

หลังจาก “The Wind That Shakes the Barley” หนังของเขาที่เล่าเรื่องราวว่าด้วยการทรยศหักหลัง บาดแผล และความร้าวรานภายในขบวนการปฏิวัติไอริช เคยได้รับรางวัลปาล์มทองคำเมื่อปี 2006

“I,Daniel Blake” เป็นผลงานลำดับที่ 13 ของโลช ซึ่งถูกคัดเลือกให้เข้าร่วมประกวดในเทศกาลภาพยนตร์เมืองคานส์

หนังเล่าเรื่องราวของ “แดเนียล เบลค” ชายวัยกลางคนชาวเมืองนิวคาสเซิล ผู้ล้มป่วยด้วยอาการหัวใจวายเฉียบพลัน จนไม่สามารถกลับมาประกอบอาชีพการงานได้ตามปกติอีกต่อไป

 

อย่างไรก็ตาม เมื่อแดเนียลเข้าทดสอบร่างกายกับหน่วยงานของรัฐ ผลการทดสอบกลับระบุว่าเขายังสามารถทำงานได้ตามปกติ

 

ส่งผลให้ชาย “ไร้งาน” ผู้นี้ไม่ได้รับสวัสดิการสังคม ซึ่งตนควรจะได้รับ จนต้องตกทุกข์ได้ยากในที่สุด

ผู้เขียนบทภาพยนตร์เรื่องนี้ คือ “พอล ลาเวอร์ตี้” ซึ่งทำงานร่วมกับโลชมาอย่างต่อเนื่องยาวนาน ส่วนผู้มารับบทเป็น แดเนียล เบลค คือ “เดฟ จอห์นส์” นักเดี่ยวไมโครโฟนชื่อดัง

คณะกรรมการตัดสินรางวัลได้ยกย่องการแสดงของจอห์นส์ ว่าสามารถเปิดเผยให้เห็นถึงชะตากรรมของตัวละคร ที่ตกอยู่ในสภาพสิ้นไร้ไม้ตอก และถูกแวดล้อมไว้ด้วยรั้วรวดหนามของระบบรัฐสวัสดิการอังกฤษอันพิกลพิการ

ซึ่งย้อนแย้งกับความเชื่อหรือวาทศิลป์ที่ชอบถูกป่าวประกาศอย่างมักง่ายในสังคมอังกฤษยุคสมัยใหม่ว่า “คนขยันไม่มีวันอดตาย แต่ที่จะตายคือคนเกียจคร้านมากกว่า”

ขณะที่นักแสดงนำผู้นี้กล่าวถึงหนังเอาไว้ว่า “เมื่อ 50 ปีก่อน เคนเคยทำหนังเรื่อง “Cathy, Come Home” (เล่าเรื่องราวชีวิตของคนไร้บ้าน) ซึ่งอันที่จริงแล้ว ก็เป็นเรื่องราวแบบเดียวกันกับหนังที่ผมนำแสดงนี่แหละ เพราะพวกมันต่างเล่าเรื่องของผู้คนที่ต้องตกอับและพยายามต่อสู้ดิ้นรนอยู่แถวๆ ใต้ถุนสังคม”

 

ด้านโลชได้กล่าวความในใจ ขณะขึ้นรับรางวัลบนเวทีว่า “เราจำเป็นต้องส่งสารแห่งความหวัง เราจำเป็นต้องบอกกล่าวออกไปถึงความเป็นไปได้ในการมีระบบสังคมแบบอื่นๆ”

 

“โลกปัจจุบันของพวกเรากำลังตกอยู่ในภาวะอันตราย เรากำลังโดนโอบรัดด้วยโครงการรัดเข็มขัดทางเศรษฐกิจอันน่าสะพรึงกลัว ซึ่งถูกผลักดันโดยแนวคิดที่เราเรียกกันว่าลัทธิเสรีนิยมใหม่ ภาวะเช่นนี้กำลังนำพาพวกเราไปสู่หายนะ” ผู้กำกับเจ้าของสองรางวัลปาล์มทองคำ กล่าว

โลชให้สัมภาษณ์กับสื่อมวลชนว่า เขาต้องการใช้หนังเรื่องนี้เปิดโปงระบบรัฐสวัสดิการอันฟอนเฟะของสหราชอาณาจักร

“ผมต้องการทำให้ผู้ชมภาพยนตร์เรื่องนี้หัวใจสลาย และรู้สึกโกรธแค้นไปพร้อมๆ กัน”

เขาชี้ว่าชีวิตของเหล่าตัวละครในภาพยนตร์เรื่อง “I, Daniel Blake” เปรียบเสมือนภาพถ่ายที่บันทึกวิถีการดำรงชีวิตของชาวอังกฤษในปี 2016

“ผมต้องการสำรวจตรวจสอบผลกระทบที่ผู้คนได้รับจากนโยบายรัฐสวัสดิการ โดยมองผ่านความสัมพันธ์ระหว่างเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน และพิจารณาว่ามีคนกลุ่มใดบ้างที่ต้องประสบความยากลำบากจากนโยบายเหล่านี้”

 

โลชยังกล่าวผ่านสถานีวิทยุบีบีซีว่า “ถ้าพวกคุณไปอยู่ท่ามกลางผู้คนอดอยากยากเข็ญในธนาคารอาหาร ซึ่งจะมีอาหารตกถึงท้อง ก็ต่อเมื่อมีคนร่ำรวยมาบริจาคทานให้พวกเขา พวกคุณย่อมได้ตระหนักว่า นี่มันเป็นเรื่องน่าขยะแขยงและหดหู่แบบสุดๆ ที่พวกเราต้องมาใช้ชีวิตเช่นนั้น ในประเทศนี้ ในยุคสมัยนี้”

ผู้กำกับวัยเกือบแปดทศวรรษเชื่อมั่นอย่างแรงกล้าว่า สิ่งที่กำลังเกิดขึ้น มิใช่ “อุบัติเหตุ” ซึ่งภาครัฐเป็นผู้ก่อโดยไม่ได้ตั้งใจ

“ความยากจน, ไร้เกียรติ และอัปยศอดสูของผู้คนจำนวนมาก มันเกิดขึ้นผ่านการไตร่ตรองมาเป็นอย่างดี” โลชฟันธง

 

“รัฐน่ะไร้ประสิทธิภาพและโหดเหี้ยมอย่างจงใจ พวกเขารู้ดีว่าจะมีสมาชิกของสังคมเป็นจำนวนมากที่ถูกผลักไสให้ไปตกอยู่ในภาวะอึดอัด หดหู่ หิวโหย กระทั่งอาจฆ่าตัวตาย

 

“แต่แล้วผู้ออกมาเรียกร้องสิทธิของตนเอง กลับถูกสร้างภาพให้กลายเป็น “ไอ้พวกหัวขโมย” โดยสื่อมวลชน ทั้งๆ ที่มีรายงานวิจัยระบุว่า ในบรรดาผู้เรียกร้องสิทธิจากนโยบายรัฐสวัสดิการ มีอยู่แค่ 1 เปอร์เซ็นต์เท่านั้น ที่เป็นพวกต้มตุ๋น และแน่นอนว่านักต้มตุ๋นเหล่านี้ มันมีจำนวนน้อยกว่าพวกคนรวยที่หลีกเลี่ยงภาษีเสียอีก

 

“มิหนำซ้ำ มันยังเกิดทัศนคติที่ว่า ถ้าคุณจน นั่นก็เป็นความผิดของคุณ ถ้าคุณตกงาน นั่นก็เป็นข้อบกพร่องของคุณ เพื่อเบี่ยงเบนลดทอนความผิดปกติที่กำลังเกิดขึ้น ซึ่งสุดท้าย ผู้ต้องรับกรรมก็คือกลุ่มคนด้อยโอกาสในสังคม”

โลชและลาเวอร์ตี้เปิดเผยว่าฉากน่าสะเทือนใจในหนัง ซึ่งมีแม่คนหนึ่งเดินเข้าไปยังธนาคารอาหาร โดยมิได้กินอะไรมานานหลายวัน เป็นเรื่องเล่าที่พวกเขาได้รับฟังจากผู้หิวโหยในธนาคารอาหาร เมืองกลาสโกว์

“การเกิดขึ้นของธนาคารอาหาร กลายเป็นความภาคภูมิใจของรัฐ โดยปราศจากความละอายใดๆ มันน่าตื่นตระหนกว่า ในปี 2016 มีคนจำนวนมากจำเป็นต้องเลือกเอาอย่างใดอย่างหนึ่ง ระหว่างการมีอาหารยังชีพ หรือการมีเครื่องทำความร้อน

 

“เมื่อปี 1945 ภายหลังสงครามโลก คนอังกฤษต้องตกอยู่ในภาวะยากจนข้นแค้นถึงขีดสุด แต่มันไม่มีทางเลย ที่พวกเขาจะอดตาย เพราะยังมี “ชุมชนต่างๆ” คอยโอบอุ้มค้ำจุนพวกเขาเอาไว้

 

“แต่สถานการณ์ที่พวกเราต้องเผชิญในทุกวันนี้ มันคือมรดกตกทอดจากนโยบายที่พยายามสร้างความเป็นปัจเจกนิยม ซึ่งรัฐบาลชุดแล้วชุดเล่าต่างส่งไม้ต่อกันมาเป็นทอดๆ

 

“มันน่าตกใจว่าเราเป็นชาติที่ร่ำรวย โดยมีความอู้ฟู่ฟุ้งเฟ้ออันวิกลสถิตอยู่ตรงด้านบน ขณะที่ตรงฐานล่าง กลับเต็มไปด้วยความยากจนระทมทุกข์และความหวาดกลัว” โลชวิพากษ์สังคมสหราชอาณาจักรยุคปัจจุบัน

คนมองหนัง

“ศัตรู” อันเป็นอนันต์

ปรับปรุงจากบทความในมติชนสุดสัปดาห์ 3-9 กุมภาพันธ์ 2555

“The Wind that Shakes the Barley” กำกับโดย “เคน โลช” เป็นหนังรางวัลปาล์มทองคำประจำปี 2006 จากเทศกาลภาพยนตร์เมืองคานส์ ซึ่งเข้าฉายในเมืองไทยช่วงปลายเดือนสิงหาคม พ.ศ.2549 ก่อนหน้ารัฐประหาร 19 กันยาฯ ราว 3 สัปดาห์

หนังเล่าเรื่องราวของ “เท็ดดี้-เดเมี่ยน โอซุลลิแวน” สองพี่น้องชาวไอริช ที่ต่อสู้เรียกร้องเอกราชจากสหราชอาณาจักรในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20

“ศัตรูแรกเริ่ม” ของเท็ดดี้และเดเมี่ยน คือ ทหารอังกฤษ ซึ่งมีพฤติกรรมกดขี่ข่มเหงรังแกคนเล็กคนน้อยในไอร์แลนด์

จาก “ผู้หญิง” ถึง “คนแก่” จาก “เด็กหนุ่ม” ถึง “พนักงานการรถไฟ”

เช่น “มิฮอย” เด็กหนุ่มวัย 17 ผู้ไม่ยอมเรียกชื่อตนเองเป็นภาษาอังกฤษ ที่ถึงกับถูกทหารของเจ้าอาณานิคมรุมซ้อมจนตายต่อหน้าครอบครัว

ที่สุด เท็ดดี้กับเดเมี่ยนจึงตัดสินใจจับปืนสู้รบกับอังกฤษ

โดยพี่ชายมีลักษณะเป็นขาบู๊ นักรบ ขณะที่น้องชายซึ่งเป็นหมอ มีลักษณะของปัญญาชนผู้เห็นใจคนตกทุกข์ได้ยาก

รบไปรบมา “จุดเปลี่ยน” สำคัญพลันบังเกิดขึ้น เมื่อเท็ดดี้ถูกจับตัวและนำไปทรมานด้วยวิธีการถอดเล็บ

แม้เดเมี่ยนจะสามารถช่วยพี่ชายและพรรคพวกบางส่วนให้หนีออกจากสถานคุมขังได้สำเร็จ แต่เขากลับต้องละทิ้งเพื่อนร่วมรบอีก 3 คนเอาไว้ในห้องขัง กระทั่งผู้ถูกทอดทิ้งถูกตัดสินประหารชีวิตในเวลาต่อมา

ความสูญเสียครั้งนั้นส่งผลให้หมอหนุ่มอย่างเดเมี่ยนเริ่มต้นลั่นไกปืนสังหารคนเป็นครั้งแรกในชีวิต เมื่อเขาต้องรับบทเพชฌฆาตประหารเด็กชายร่วมชาติ ซึ่งนำความลับของขบวนการกู้ชาติไอริชไปเปิดเผยกับเจ้าหน้าที่อังกฤษ

“ความเปลี่ยนแปลง” ในวิถีความคิดและตัวตนของสองพี่น้อง เกิดขึ้นพร้อมกันกับสนธิสัญญาสงบศึกระหว่างสหราชอาณาจักรกับไอร์แลนด์

อย่างไรก็ตาม ชาวไอริชยังไม่ได้รับเอกราช เพราะสนธิสัญญาดังกล่าวระบุให้ไอร์แลนด์มีสถานะเป็นรัฐอิสระอยู่ในสหราชอาณาจักร และต้องภักดีต่อราชวงศ์อังกฤษ

หลังผู้นำสองฝ่ายลงนามในสนธิสัญญา เท็ดดี้ผู้เคยฮาร์ดคอร์ ได้กลับกลายเป็นนักการเมืองที่เลือกประนีประนอมกับอังกฤษ

ผิดกับเดเมี่ยนที่ตัดสินใจไม่ประนีประนอม ด้วยความเชื่อว่าหากยินยอมให้การต่อสู้ยุติลงด้วยสนธิสัญญาฉบับนี้ อังกฤษก็จะยังคงมีอำนาจครอบงำเหนือไอร์แลนด์ โดยใช้ชนชั้นนำ-คนรวยชาวไอริช ซึ่งได้รับประโยชน์จากการยอมประนีประนอม มาแสดงบทบาทเป็น “รัฐบาลหุ่น” ส่วนชาวไอริชที่ทุกข์ยากอับจนก็คงต้องลำบากลำบนต่อไป

เดเมี่ยนจึงต้องรบกับเท็ดดี้

เมื่อ “ศัตรู” ได้เปลี่ยนรูปจาก “ทหารอังกฤษ” มาเป็น “คนไอริช” ด้วยกันเอง

เมื่อครึ่งหนึ่งของ “มิตรร่วมรบ/พี่น้องร่วมท้องเดียวกัน” ได้แปลงร่างจาก “กองกำลังต่อต้านรัฐ” ไปเป็น “ผู้ถือครองอำนาจรัฐ” เสียเอง

เท็ดดี้อาจจะประนีประนอมกับอังกฤษและน้องชาย ที่เขาแนะนำอย่างหวังดีให้กลับไปสอนหนังสือและรักษาอาการเจ็บไข้ได้ป่วยของผู้คน แต่เขาไม่สามารถประนีประนอมกับเพื่อนร่วมชาติชาวไอริชที่ต่อต้านสนธิสัญญาสงบศึก

เช่นเดียวกันกับปัญญาชนผู้ผันตนมาเป็นนักรบอย่างเดเมี่ยน ซึ่งเดินทางมาไกลเกินกว่าจะย้อนกลับไปยังมุมสงบของชีวิตอัน “ปลอดการเมือง”

เดเมี่ยนและพวกตัดสินใจบุกปล้นคลังแสงอาวุธของรัฐบาล บางคนถูกฆ่า บางคนถูกจับ

หมอหนุ่มเป็นหนึ่งในกลุ่มคนประเภทหลัง

ในคุกแห่งเดิมที่พวกเขาเคยถูกทหารอังกฤษนำมาจับขังไว้รวมกัน เท็ดดี้ภายใต้เครื่องแบบเจ้าหน้าที่รัฐ พยายามอ้อนวอนขอให้ผู้เป็นน้องชายยอมสารภาพบอกที่ซ่อนของปืนที่ถูกปล้น ตลอดจนคนปล้นซึ่งหนีรอดไปได้

เดเมี่ยนไม่ยอมปริปากเรื่องนั้น เขากล่าวแต่เพียงว่าตนเองสังหารคนเป็นครั้งแรกในชีวิต ก็เพราะเด็กชายร่วมชาติทรยศต่อเพื่อน

ด้วยเหตุนี้ ตัวเขาเองจะไม่ยอมทรยศมิตรสหายเป็นอันขาด

สุดท้าย เดเมี่ยนจึงถูกปลิดชีวิตด้วยการยิงเป้า โดยมีพี่ชายแท้ๆ ทำหน้าที่บัญชาการประหาร

เรื่องเล่าใน “The Wind that Shakes the Barley” อาจพูดถึง “ศัตรู” ของ “ชาติ” ที่เปลี่ยนรูปแปลงร่างไป จาก “ศัตรูภายนอก” สู่ “ศัตรูภายใน”

แต่ “ศัตรู” ก็ยังคงเป็น “ศัตรู” ที่ต้องดำรงอยู่เสมอไม่เคยขาดตอน ราวกับ “ชาติ” ต้องการ “ศัตรู” ตลอดเวลา

ประวัติศาสตร์ว่าด้วย “ชาติ” และ “ศัตรูของชาติ” จึงเดินทางเป็น “วงกลม”

เฉกเช่นชะตากรรมของหลากหลายตัวละครในหนังเรื่องนี้

ทั้งคนไอริชที่เข่นฆ่ากันเองซ้ำแล้วซ้ำเล่า, คนเล็กคนน้อยอย่างผู้หญิงและคนแก่ที่ถูกบุกเข้ามาเผาบ้าน-ค้นบ้าน ทั้งโดยกองกำลังติดอาวุธของอังกฤษและไอร์แลนด์

ตลอดจนหญิงสาวคนหนึ่งที่ต้องช็อกสุดขีดสองครั้ง ครั้งแรก เมื่อเธอสูญเสียน้องชาย, บ้าน และถูกจับกล้อนผมโดยทหารอังกฤษ กับครั้งหลัง เมื่อเธอสูญเสียชายคนรัก จากกระสุนปืนของทหารไอริช

หลายครั้ง เราต้องอาศัยระยะเวลายาวนานในการเฝ้ารอให้ “วงจร” ดังกล่าวถูก “ตัดขาด” เพื่อนำไปสู่ความเปลี่ยนแปลงอย่างแท้จริง

ทว่า หลายครา “การเดินทางมาถึงของอิสรภาพก็ยาวนานเกินกว่าที่ผู้ต่อสู้เพื่อมันเคยคาดหวังเอาไว้” ดังเนื้อหาในจดหมายที่เดเมี่ยนเขียนถึงคนรัก ก่อนถูกประหารชีวิต

ความเปลี่ยนแปลงแท้จริงก็คงเดินทางมาถึงจุดหมายช้ากว่าที่ผู้หวังจะมองเห็นมันเคยคาดคิดเอาไว้เช่นกัน

และระหว่างทาง “เรา” อาจต้อง “ทำร้าย” กันเองครั้งแล้วครั้งเล่า

 

ข่าวบันเทิง

เมื่อ “เคน โลช” ได้ปาล์มทองคำเป็นหนที่สอง

เคน โลช ผู้กำกับภาพยนตร์อาวุโสชาวอังกฤษ นำหนังเรื่อง “I, Daniel Blake” ขึ้นคว้ารางวัลปาล์มทองคำ จากเทศกาลภาพยนตร์นานาชาติเมืองคานส์ครั้งล่าสุด ที่เพิ่งปิดฉากลง

นี่เป็นครั้งที่สอง ที่โลช นักรณรงค์ทางสังคมและนักทำหนังเจ้าของผลงานกว่า 50 เรื่อง วัยย่าง 80 ปี สามารถคว้ารางวัลเกียรติยศดังกล่าวมาครอบครอง หลังจาก “The Wind That Shakes the Barley” หนังที่เล่าเรื่องราวว่าด้วยขบวนการปฏิวัติไอริชของเขา เคยได้รับรางวัลปาล์มทองคำเมื่อปี 2006

“I, Daniel Blake” เป็นผลงานลำดับที่ 13 ของโลช ที่ได้ร่วมประกวดในเทศกาลภาพยนตร์เมืองคานส์

หนังเล่าเรื่องราวของชายวัยกลางคนชาวเมืองนิวคาสเซิล ผู้ล้มป่วยด้วยอาการหัวใจวายเฉียบพลัน จนไม่สามารถประกอบอาชีพการงานได้ตามปกติอีกต่อไป

 

อย่างไรก็ตาม ผลการทดสอบของภาครัฐกลับระบุว่าเขายังสามารถทำงานได้ตามปกติ ชายผู้นี้จึงไม่ได้รับสวัสดิการสังคม ซึ่งตนควรจะได้รับ จนนำไปสู่ภาวะตกทุกข์ได้ยากในที่สุด

คณะกรรมการตัดสินรางวัลยังได้ยกย่องการแสดงของเดฟ จอห์นส์ นักแสดงนำในเรื่องว่า สามารถเปิดเผยให้เห็นถึงชะตากรรมของตัวละคร ที่ตกอยู่ในสภาพสิ้นไร้ไม้ตอก และถูกแวดล้อมด้วยรั้วรวดหนามของระบบรัฐสวัสดิการอังกฤษอันพิกลพิการ

I Daniel Blake

โลชกล่าวขณะขึ้นรับรางวัลว่า “เราจำเป็นต้องส่งสารแห่งความหวัง เราจำเป็นต้องบอกกล่าวออกไปถึงความเป็นไปได้ ในการมีระบบสังคมแบบอื่นๆ”

“โลกปัจจุบันของพวกเรากำลังตกอยู่ในภาวะอันตราย เรากำลังถูกโอบรัดด้วยโครงการรัดเข็มขัดทางเศรษฐกิจอันน่าสะพรึงกลัว ซึ่งถูกผลักดันโดยแนวคิดที่เราเรียกกันว่าลัทธิเสรีนิยมใหม่ ภาวะเช่นนี้ กำลังนำพาพวกเราไปสู่หายนะ”

โลชให้สัมภาษณ์ด้วยว่า เขาต้องการใช้หนังเรื่องนี้เปิดโปงระบบรัฐสวัสดิการของสหราชอาณาจักร

“ผมต้องการทำให้ผู้ชมภาพยนตร์เรื่องนี้หัวใจสลาย และรู้สึกโกรธแค้น”

รู้ไว้ใช่ว่า

ภายหลังการเสียชีวิตของมาร์กาเร็ต แธตเชอร์ อดีตนายกรัฐมนตรีจากพรรคอนุรักษ์นิยม เมื่อปี 2013 โลชได้ออกแถลงการณ์ระบุว่า แธตเชอร์ คือ นายกรัฐมนตรีที่ก่อให้เกิดการแบ่งแยกและการทำลายล้างมากที่สุด ในประวัติศาสตร์อังกฤษยุดใหม่

“มรดกที่เธอให้ไว้ คือ ภาวะว่างงานของมวลชน, การปิดตัวลงของโรงงานอุตสาหกรรรม, และการถูกทำลายลงของชุมชนต่างๆ แธตเชอร์เป็นนักสู้ ทว่า ศัตรูของเธอกลับกลายเป็นชนชั้นแรงงานอังกฤษ ชัยชนะของเธอได้รับการสนับสนุนจากบรรดาผู้นำพรรคแรงงานและสหภาพแรงงาน ที่มีความฉ้อฉลในทางการเมือง มันก็เป็นเพราะนโยบายหลายอย่างที่เธอเริ่มต้นขึ้นนั่นแหละ พวกเราถึงได้ชุลมุนวุ่นวายกันอยู่ในทุกวันนี้”

 

“จำได้ไหม? ว่าแธตเชอร์เคยบอกว่า (เนลสัน) แมนเดล่า เป็นผู้ก่อการร้าย มิหนำซ้ำ เธอยังไปนั่งดื่มชากับอาชญากรและนักละเมิดสิทธิมนุษยชนชื่อปิโนเชต์ เราควรให้เกียรติเธออย่างไรดีล่ะ? อ้อ มา ‘แปรรูป’ งานศพเธอกันดีไหม ด้วยการเปิดโอกาสให้มีผู้เข้ามาแข่งขันเพื่อประมูลจัดงานศพ ใครเสนอราคาถูกสุด คนนั้นก็ได้จัดงาน นี่น่าจะเป็นสิ่งที่แธตเชอร์ต้องการนะ”