คนมองหนัง, จักรๆ วงศ์ๆ วิทยาลัย, ตัวตลกในละครจักรๆ วงศ์ๆ

บันทึกสั้นๆ ว่าด้วยละครชาตรี “นางสิบสาม”

“นางสิบสาม” โดย ประดิษฐ ประสาททอง และคณะละครอนัตตา

หนึ่ง

ดูจากชื่อคล้ายจะเป็นการตีความ​ “นางสิบสอง” ใหม่ แต่จริงๆ แล้ว เนื้อหาและโครงเรื่องของละครชาตรีร่วมสมัยเรื่องนี้ แทบจะเป็น “คนละเรื่อง” กับ “นางสิบสอง” ที่พวกเราคุ้นเคยกัน มีแค่ตัวละคร “นางยักษ์แปลงกาย/นางสิบสาม” เท่านั้นแหละ ที่ไปพ้องกับนิทาน “นางสิบสอง” อยู่รางๆ

สอง

ขณะเดียวกัน ชื่อละคร “นางสิบสาม” ก็มิได้หมายความว่าตัวละครเอกของละครเรื่องนี้จะเป็นผู้หญิงจำนวน “13 คน” ทว่า “นางสิบสาม” คือชื่อเฉพาะของสตรีคนหนึ่ง ถ้าใครได้ไปชมการแสดงก็ย่อมจะพบความนัยลึกซึ้งที่ซ่อนแฝงอยู่ภายใต้นามอันเป็นตัวเลข

fullsizeoutput_5

สาม

โครงเรื่องตั้งต้นของละครเรื่องนี้อยู่ที่คำถามว่า ใครฆ่า “นางสิบสาม”? จากนั้น ตัวละครหลักสามรายจึงพยายามสืบค้นแสวงหาข้อเท็จจริงดังกล่าว เพื่อให้นครที่มีเหตุการณ์สังหารสตรีนางนั้นอย่างฉาวโฉ่ ได้การยอมรับและปราศจากข้อครหาจากประชาคมโลกอีกครั้งหนึ่ง (ฟังดูคุ้นๆ)

แต่พอเวลาผ่านไปเรื่อยๆ ประเด็นตั้งต้นก็ค่อยๆ ถูกขยายกระจายออก ส่วนหนึ่ง อาจเกิดจากมุขตลกด้นสดสไตล์ละครชาตรี ที่คนบนเวทีอำกันเอง หรือคนบนเวทีหัน/ลงมาหยอกล้อกับผู้ชม (ซึ่งเป็นจุดเด่นที่แข็งแรงมากของคณะละครอนัตตา แม้ผมยังรู้สึกว่า “อารมณ์ขัน” ของ “นางสิบสาม” จะไม่สุดเท่า “แก้วหน้าหมา” ละครชาตรีเรื่องก่อนหน้าของคณะนี้ก็ตาม)

สี่

ไปๆ มาๆ คำตอบว่าใครฆ่า “นางสิบสาม” ก็ถูกเฉลยอย่างไม่เซอร์ไพรส์มากนัก นอกจากนี้ ประเด็นที่ว่า “นางสิบสาม” คือ “นางยักษ์แปลงกาย” ผู้ถูกกระทำ ก็ไม่ใหม่สดเสียทีเดียว ซึ่งไม่ใช่ข้ออ่อนด้อยของละครแต่อย่างใด

เพราะประเด็นสรุปที่สำคัญกว่า ก็คือ ละครเรื่องนี้ไม่ได้หยุดตัวเองอยู่ตรงการค้นพบความจริงเหล่านั้น แต่กลับมุ่งหน้าไปสู่สถานการณ์ชุลมุนวุ่นวายของการอ้างอิงตนเองเข้ากับความเชื่อ-อารมณ์ความรู้สึกส่วนบุคคล/เฉพาะกลุ่มที่หลากหลาย (ในยุค Post-truth)

fullsizeoutput_c

ห้า

“นางสิบสาม” จึงปิดท้ายในลักษณะที่แทบจะกลายเป็น “หนังฟิล์มนัวร์” ไปเลย คือ ลงเอยแบบปลายเปิดด้วยสถานการณ์หักเหลี่ยมเฉือนคมระหว่างตัวละครนำ 3+1 คน อันได้แก่ เจ้าเมืองอย่างท้าวระเด่นรันตู (ที่ได้อำนาจมาอย่างผิดครรลอง-ระบบ) นางสิบสาม ที่เป็นนางยักษ์แปลง และถูกผู้มีอำนาจใส่ร้ายปรักปรำ ภรรยาคนรองของเจ้าเมือง ซึ่งกลายเป็นตัวแทนของชาวบ้านชาวเมืองที่เลือกอยู่ข้างนางยักษ์ และพระอินทร์ ที่ระแวง/ไม่วางใจคู่ขัดแย้งทั้งสองฝ่าย

หก

ละครชาตรี “นางสิบสาม” มีกิมมิคที่เล่นกับคนดู ด้วยการให้ตัวละครชี้นิ้วมายังผู้ชมบางราย แล้วขอร้องให้พวกเขายกโทรศัพท์ขึ้นมา “ไลฟ์สด” การแสดง หรือกระบวนการค้นหาความจริงเกี่ยวกับการเสียชีวิตของ “นางสิบสาม” บนเวที

น่าสนใจว่า แม้หลายคนจะทึกทักว่าเทคโนโลยีการไลฟ์เหตุการณ์ต่างๆ ด้วยโทรศัพท์มือถือ จะทำให้เราเข้าใกล้ “ความจริง” มากขึ้น แต่บทสรุปของละครเรื่องนี้กลับกลายเป็นว่า ยิ่งสัมผัสกับ “ภาวะเสมือนจริง” ดังกล่าวมากเท่าใด เรากลับยิ่งสับสนงุนงงหนักขึ้นว่าอะไรคือ “ความจริง”?

เจ็ด

โดยสรุป ถ้าวัดกันในแง่ความสนุก เฮฮา แพรวพราวอารมณ์ขัน ผมชอบ “แก้วหน้าหมา” มากกว่า “นางสิบสาม” (ไม่แน่ใจว่าระยะห่างระหว่าง “คนเล่น” กับ “คนดู” ในการแสดงสองรอบแรกของ “นางสิบสาม” ที่ออดิทอเรียม หอศิลป์ กทม. จะส่งผลกระทบต่อประเด็นนี้มากน้อยแค่ไหน? หรืออาจเป็นเพราะ “แก้วหน้าหมา” นั้น อ้างอิงจาก “แก้วหน้าม้า” ที่มีความตลกโดยตัวมันเองอยู่แล้ว)

แต่ถ้าพิจารณาจากความคมชัดของประเด็นการนำเสนอ ผมรู้สึกว่า “นางสิบสาม” มีความหนักแน่จริงจัง ชวนขบคิดมากกว่า

21728053_1461498453929142_5375304128276347884_n

หมายเหตุ

ละครชาตรีเรื่องนี้จะยังเปิดการแสดงอีกสองรอบในวันที่ 25-26 พฤศจิกายน ณ ฟรี ฟอร์ม เฟสติวัล (ระหว่างเอกมัย 13 และ 15) ผู้สนใจดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่นี่

Advertisements
คนมองหนัง

“แสงศรัทธาเหนือลำน้ำเจ้าพระยา” และ “กอด” ของสตรีสองท่าน

ระลึกถึง พญ.โชติศรี ท่าราบ (6 ตุลาคม 2462 – 31 ธันวาคม 2559)

แสงศรัทธาเหนือลำน้ำเจ้าพระยา: เรื่องเล่าของผู้หญิงอันหลากหลายที่พยายามก้าวไปให้ไกลกว่า “วีรสตรี”?

(ปรับปรุงแก้ไขจากบทความที่เผยแพร่ครั้งแรกในเว็บไซต์มติชนออนไลน์ เมื่อวันที่ 22 ธันวาคม 2552)

%e0%b9%81%e0%b8%aa%e0%b8%87%e0%b8%a8%e0%b8%a3%e0%b8%b1%e0%b8%97%e0%b8%98%e0%b8%b2

ในช่วงสุดสัปดาห์ที่ผ่านมา (เผยแพร่ครั้งแรก 22 ธันวาคม 2552) เพิ่งมีการจัดแสดงละครเวทีที่น่าสนใจเป็นอย่างยิ่งผ่านพ้นไป ละครเวทีเรื่องดังกล่าวคือ “แสงศรัทธาเหนือลำน้ำเจ้าพระยา: ชีวิตและความทรงจำบนสายธารประชาธิปไตยไทยของท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์” ซึ่งจัดแสดง ณ สถาบันปรีดี พนมยงค์

ละครเวทีเรื่องนี้เป็นผลงานของนักศึกษา ศิษย์เก่า และอาจารย์ประจำสาขาสื่อสารการแสดง คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โดย อ.ดร.จิรยุทธ์ สินธุพันธุ์ ผู้กำกับการแสดงและเขียนบท ได้แสดงความเห็นเกี่ยวกับการสร้าง “แสงศรัทธาเหนือลำน้ำเจ้าพระยา” เอาไว้ว่า

เมื่อตนเป็นเด็กนั้น ตนชอบฟังคนรุ่นคุณย่าคุณยายเล่าเรื่องราวต่าง ๆ ในชีวิตของพวกท่าน โดยเฉพาะเรื่องของผู้คนและเหตุการณ์ในช่วงก่อนและหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ.2475 หลายเรื่องที่ได้ฟังนั้นเป็นประสบการณ์ตรงของผู้เล่า บางเรื่องก็เป็นคำซุบซิบนินทาที่เล่าลือสืบต่อกันมาปากต่อปาก ประวัติศาสตร์ในความเข้าใจของตนจึงต่างจากการเรียงลำดับของเหตุการณ์ที่เป็นเส้นตรงอย่างในแบบเรียนที่เราเรียนกัน แต่ประวัติศาสตร์คือประสบการณ์อันหลากหลายของผู้เห็นเหตุการณ์ที่เหลื่อมซ้อนกันและโยงใยอยู่กับอารมณ์และความคิดของผู้เล่า

 

ในวาระครบรอบ 110 ปี ชาตกาลรัฐบุรุษอาวุโส ปรีดี พนมยงค์ สาขาวิชาการสื่อสารการแสดงฯ จึงได้เลือกที่จะนำชีวิตของท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ มารังสรรค์เป็นการแสดงเล็กๆ ที่จะสะท้อนให้เห็นแง่มุมต่างๆ ของการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองที่เกี่ยวพันกับชีวิตของผู้คน ณ ห้วงเวลาสำคัญในประวัติศาสตร์ไทย บทประพันธ์สำหรับการแสดงครั้งนี้เรียบเรียงขึ้นจากชีวประวัติของท่านผู้หญิงพูนศุข ร่วมกับบันทึกและคำบอกเล่าของสตรีชาวสยามคนอื่นๆ ที่มีชีวิตอยู่ร่วมสมัยกับท่าน แม้ในความเป็นจริงเส้นทางชีวิตของบุคคลเหล่านี้อาจจะไม่ได้เกี่ยวพันกัน แต่มุมมองของพวกเธอก็สะท้อนให้เห็นถึงความซับซ้อนของเหตุการณ์และช่วยเติมเต็มภาพของความขัดแย้งทางความคิด และผลประโยชน์ทางการเมืองระหว่าง พ.ศ.2474 ถึง 2500 ที่จะว่าไปแล้วก็ไม่ต่างอะไรนักจาก ณ ห้วงเวลาที่เราอาศัยอยู่นี้

ละครเวทีเรื่องแสงศรัทธาเหนือลำน้ำเจ้าพระยานำตัวละครสตรีทั้งหมด 12 คน มาร่วมพบปะและปะทะสังสรรค์กัน เพื่อจะถักทอประวัติศาสตร์ช่วง 2475 ผ่านหลายเสียงและหลากอากัปกิริยาของผู้หญิงที่มีตั้งแต่เจ้านาย, ท่านผู้หญิงพูนศุข, ชนชั้นสูงหัวอนุรักษ์นิยม, สาวชาววัง, เรื่อยไปจนถึงหญิงชาวบ้านและหญิงมุสลิม

อย่างไรก็ตาม แม้จะมีการพยายามทำให้ละครเวทีเรื่องนี้เป็นละครที่สะท้อนหลากเสียงทางประวัติศาสตร์ของผู้หญิง แต่เมื่อมีการจัดวางตัวละครท่านผู้หญิงพูนศุขให้มีสถานะเป็นศูนย์กลางของเรื่องแล้ว ก็ส่งผลให้ตัวละครผู้หญิงรายอื่นๆ ต้องถูกทำให้มีความพร่าเลือนไปอย่างมิอาจหลีกเลี่ยงได้

ศูนย์กลางของเรื่องอย่างท่านผู้หญิงพูนศุขนั้นถูกแบ่งซอยออกเป็น 3 ตัวละครสำคัญ ได้แก่ “นางสาวพูนศุข ณ ป้อมเพชร์” “นางประดิษฐ์มนูธรรม” และ “ท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์” ซึ่งก็สามารถสะท้อนช่วงชีวิตที่แตกต่างของท่านผู้หญิงพูนศุขออกมาได้อย่างน่าสนใจ

แต่ดูเหมือนผู้สร้างละครจะพยายามขับเน้น/สร้างให้ตัวละครท่านผู้หญิงพูนศุขมีบทบาทเป็นผู้ยึดมั่นใน “ธรรมะ” รวมทั้งเป็นผู้มองเห็นว่าการต่อสู้แย่งชิงอำนาจทาง “การเมือง” นั้นเป็นเรื่องชั่วร้าย

ส่วนหนึ่งในบทพูดของตัวละครท่านผู้หญิงพูนศุข (โดยเฉพาะในช่วงเปิดเรื่อง) น่าจะถูกเขียนขึ้นมาเองโดยผู้เขียนบท ขณะที่บทพูดส่วนที่เหลือเป็นการนำคำพูดหรือบทบันทึกของท่านผู้หญิงพูนศุขในวาระต่างๆ มาตัดต่อขึ้นใหม่

คำถามที่มีต่อบทพูดส่วนหลังก็คือ ท่านผู้หญิงพูนศุขเคยพูดถึงเรื่องการเมืองอันชั่วร้ายและการนำธรรมะมาเปรียบเทียบกับการเมืองในบริบทใด? บริบทดังกล่าวแตกต่างจากบริบทสังคมการเมืองปัจจุบันมากน้อยแค่ไหน? ใครคือผู้ที่ทำให้การเมืองไทยมีความชั่วร้ายในความเห็นของท่านผู้หญิงพูนศุข? และการนำคำพูด/บทบันทึกที่อยู่ในบริบทที่แตกต่างมาใส่ในบริบทแห่งความเกลียดชังนักการเมืองของคนชั้นกลาง/ชนชั้นนำบางส่วนบางส่วนในยุคปัจจุบันนั้น มีความสอดคล้องลงรอยกันหรือไม่ อย่างไร?

เพราะถ้าไม่ละเอียดรอบคอบระมัดระวัง แล้วนำคำพูด/บทบันทึกของท่านผู้หญิงพูนศุขมาใส่ผิดบริบทอย่างผิดฝาผิดตัว ตัวละครท่านผู้หญิงพูนศุขก็จะกลายเป็นฝ่ายที่พยายามทำตัวอยู่นอกเหนือ “วงจรทางการเมืองอันชั่วร้ายเลวทราม” ผ่านการอ้างอิง “หลักธรรมอันสูงส่ง” ซึ่งนี่เป็นแนวคิดที่ใช้ทำลายล้างความชอบธรรมของระบอบประชาธิปไตย อันมีจุดเริ่มต้นจากคณะราษฎร เสมอมา

สำหรับตัวละครผู้หญิงรายอื่นๆ โดยเฉพาะกลุ่มสตรีชั้นสูงและสาวชาววัง ที่ผู้เขียนมองว่าถูกสร้างให้มีความพร่าเลือน เบลอร์ และแบน เพื่อนำมารองรับสถานะโดดเด่นของตัวละครท่านผู้หญิงพูนศุขนั้น ก็เนื่องจากพวกเธอถูกสร้างให้กลายเป็นตัวละครนิยมเจ้า แอนตี้คณะราษฎร ฟุ้งเฟ้อ และดูถูกสามัญชน จนสามารถเหมารวมได้ว่าเป็นฝ่ายตรงข้ามกับคณะราษฎรอย่างแทบจะสิ้นเชิง

อาจกล่าวให้แคบกว่านั้นได้ว่าตัวละครเหล่านี้ต่างอยู่ในขั้วที่ตรงข้ามกับ “ปรีดี-พูนศุข” ไปเสียหมด จนพวกเธอต้องถูกจับยัดให้กลายเป็นฝ่ายสนับสนุนลัทธิชาตินิยมสมัยรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม ซึ่งถูกเชื่อว่าเป็นฝ่ายตรงข้ามกับ “ปรีดี-พูนศุข” อย่างสิ้นเชิงไปโดยปริยาย

หากใครตามอ่านงานบันทึกของสตรีชนชั้นนำในยุคหลัง 2475 ก็จะพบได้ว่าตัวละครสตรีชนชั้นนำทั้งหลายที่ไม่ถูกระบุชื่อในแสงศรัทธาเหนือลำน้ำเจ้าพระยา ล้วนเป็นภาพตัวแทนของบุคคลที่มีตัวตนจริงอยู่ในประวัติศาสตร์ทั้งสิ้น

ปัญหาก็คือหากพินิจพิจารณาถึงประวัติชีวิตของพวกเธออย่างถ้วนถี่ ตัวละครที่มีทั้งพระธิดาของเจ้านายชั้นผู้ใหญ่ในยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์ผู้หมดอำนาจภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ลูกสาวของแม่ทัพคนสำคัญของฝ่ายกบฏบวรเดช หรือนักเรียนทุนเล่าเรียนหลวงซึ่งมีสามีคนแรกเป็นพระบรมวงศานุวงศ์ที่เสียชีวิตด้วยอุบัติเหตุทางเครื่องบินขณะร่วมรบกับฝ่ายอังกฤษในสงครามโลกครั้งที่ 2 ก็คงจะไม่สามารถถูกเหมารวมว่าเป็นผู้ร่วมสนับสนุนลัทธิชาตินิยมของจอมพล ป. ได้อย่างง่ายดายดังเช่นที่ละครเวทีเรื่องนี้ทำ

(ขณะที่ตัวละครกลุ่มเดียวที่ไม่เฮโลไปกับกระแสชาตินิยมดังกล่าว ก็คือ ตัวละครสามคนที่เป็นตัวแทนสามช่วงอายุของท่านผู้หญิงพูนศุข ซึ่งก็น่าตั้งคำถามว่า “ปรีดี-พูนศุข” มีปฏิกิริยาอย่างไรบ้างต่อกระแสชาตินิยมของรัฐบาลจอมพล ป. ในช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2)

การแปะป้ายแบ่งกลุ่มให้กับบุคคลทางประวัติศาสตร์ที่มีชีวิตจิตใจและไม่ได้มีความหยุดนิ่งตายตัวจึงไม่สามารถทำได้ง่ายๆ แต่เพราะการพยายามทำให้ตัวละครเหล่านี้มีความพร่าเลือนเพื่อขับเน้นตัวละครท่านผู้หญิงพูนศุขให้มีความโดดเด่น ลักษณะการสร้างภาพเหมารวมไปปิดทับตัวละครจึงปรากฏออกมา

ทว่า ตัวละครที่มีความน่าสนใจมากที่สุดในละครเวทีเรื่องนี้กลับเป็นสองตัวละครหญิงสาวชาวบ้านและหญิงสาวมุสลิม ที่ไม่มีบทพูดใด ๆ ตลอดทั้งเรื่อง (ซึ่งอาจแสดงให้เห็นถึงการไม่มีที่ทางในประวัติศาสตร์ทั้งฉบับทางการโดยรัฐและฉบับทางเลือกซึ่งเกิดขึ้นจากเอกสารลายลักษณ์อักษรหรือบทบันทึก/คำสัมภาษณ์ต่างๆ ของสตรีชนชั้นนำ) แต่อากัปกิริยายามปะทะสังสรรค์กับสตรีชั้นสูงหลากหลุ่มของพวกเธอก็มีนัยยะน่าสนใจและมีส่วนทำให้ละครเวทีเรื่องนี้มีสีสันและอารมณ์ขันอันร้ายกาจเป็นอย่างยิ่ง

โดยเฉพาะอย่างยิ่งภายหลังฉากไคลแม็กซ์สำคัญ ซึ่งตัวละครสตรีสองคนนี้ได้หายตัวไปอย่างไม่มีใครได้ทันสังเกต ครั้นพอละครจบลง บรรดาตัวละครสตรีสูงศักดิ์รายอื่นๆ รวมทั้งตัวละครท่านผู้หญิงพูนศุขทั้งสามคน ต่างเดินหายลับไป แต่จู่ๆ ตัวละครสาวชาวบ้านและสาวมุสลิมก็โผล่ออกมาจากผ้าคลุมโต๊ะอาหารที่พวกเธอไปแอบซ่อนตัวอยู่ข้างใต้ พวกเธอหันมามองผู้ชม แล้วพากันก็เดินหายไปหลังฉากบนเวที

ตัวละครสตรีทั้งคู่อาจมีสถานะเป็น “อุปลักษณ์” ที่คมคายที่สุดของแสงศรัทธาเหนือลำน้ำเจ้าพระยา ละครเวทีว่าด้วยประวัติศาสตร์การเมืองที่มีเนื้อหาเปรียบเปรยถึงสภาพการเมืองยุคปัจจุบันอยู่บ้าง ทั้งการให้ตัวละครท่านผู้หญิงพูนศุขกล่าวเปิดเรื่องด้วยความคำพูดที่แสดงถึงอาการสิ้นหวังต่อการเมืองไทยยุคปัจจุบัน รวมทั้งการมีฉากที่พาดพิงถึง “สีเหลือง” “สีแดง” และ “สีชมพู”

หรือผู้สร้างละครเวทีเรื่องนี้กำลังตั้งคำถามย้อนกลับมายังผู้ชมว่า ถึงเวลาแล้วหรือยังที่ตัวละครสาวชาวบ้านและสาวมุสลิมซึ่งเป็นผู้ปิดฉากให้แก่แสงศรัทธาเหนือลำน้ำเจ้าพระยาอย่างมีนัยยะสำคัญ/เป็นปริศนานั้น ควรจะได้รับบทบาทนำสำคัญเสียทีใน “ละครการเมืองร่วมสมัย” ที่ตัวละครเช่นท่านผู้หญิงพูนศุข (รวมทั้งวีรบุรุษและวีรสตรีรายอื่นๆ) ไม่มีความสามารถเพียงพอที่จะรับบทบาทนำคนเดียว/กลุ่มเดียวได้อีกต่อไป

“กอด” ของสตรีสองท่าน

โดยส่วนตัว ผมรู้จัก “คุณเครือพันธ์ บำรุงพงศ์” และ “พญ.โชติศรี ท่าราบ” มาตั้งแต่เด็ก

น่าแปลกที่แม้ทั้งสองท่านจะมีอายุอยู่ในรุ่นราวคราวเดียวกัน แต่ผมกลับเรียนท่านแรกว่า “ป้า” และเรียกท่านหลังว่า “คุณย่า”

หลายปีก่อน ผมมีโอกาสไปร่วมงานฉลองวันเกิดอายุครบ 90 ปี ของ พญ.โชติศรี ซึ่งคุณเครือพันธ์ และสามี คือ “คุณศักดิชัย บำรุงพงศ์” (เสนีย์ เสาวพงศ์) ได้ไปร่วมงานด้วย

สมัยยังเด็ก ผมมองคุณเครือพันธ์และ พญ.โชติศรี อย่างง่ายๆ ไร้เดียงสา ว่าทั้งสองท่านเป็นผู้ใหญ่ใจดีน่าเคารพ

เวลาผ่านไปหลายปี จนเริ่มเข้าเรียนมหาวิทยาลัยและหลังจากนั้น ผมจึงค่อยๆ รับรู้ว่า พญ.โชติศรี เป็นลูกสาวของ พ.อ.พระยาศรีสิทธิสงคราม (ดิ่น ท่าราบ) แม่ทัพฝ่ายกบฏบวรเดช ซึ่งถูกสังหารโดยกองทัพภายใต้รัฐบาลคณะราษฎร พร้อมๆ กับความพ่ายแพ้ของฝ่ายกบฏ

(ขณะเดียวกัน พญ.โชติศรี ก็มีสถานะเป็นน้าสาวของ พล.อ.สุรยุทธ์ จุลานนท์ องคมนตรี และอดีตนายกรัฐมนตรี เท่ากับมีศักดิ์เป็นน้องสะใภ้ของ พ.ท.พโยม จุลานนท์)

เท่าที่เคยอ่านงานเขียนบางชิ้นของท่าน ก็พอจะจับความได้ว่า พญ.โชติศรี ไม่นิยมคณะราษฎรนักหรอก ซึ่งเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ หากพิจารณาจากประสบการณ์ส่วนบุคคลที่ท่านต้องประสบ

แต่แน่นอนว่าประสบการณ์ส่วนบุคคล อารมณ์ความรู้สึก และความสูญเสียอีกชุดหนึ่ง ก็ย่อมส่งผลให้คุณเครือพันธ์ มีจุดยืนและทัศนคติทางการเมืองผิดแผกไปจาก พญ.โชติศรี เช่นกัน

ยิ่งรู้มาก จินตนาการ การตีความ และการคาดเดา ก็ยิ่งพาเราเตลิดไปไกล ถึงไหนต่อไหน

ตอนท้ายงานวันนั้น พญ.โชติศรี และคุณเครือพันธ์-คุณศักดิชัย มีโอกาสได้ถ่ายรูปร่วมกันเป็นที่ระลึก

โดยผมแอบยืนลุ้นอยู่ห่างๆ ว่าสตรีสองท่านจะมีปฏิกิริยาอย่างไรต่อกัน?

ผมคาดการณ์ถึง “ความเป็นไปได้” มากมาย ต่างๆ นานา อยู่ในใจอันแสนวุ่นวายของตนเอง (ซึ่งวิ่งวนอยู่ภายในกรอบความคิดทางประวัติศาสตร์การเมืองชุดหนึ่ง)

แต่แล้ว สิ่งที่ผมได้เห็นชัดๆ ประจักษ์กับสายตาตนเอง กลับกลายเป็นภาพที่ พญ.โชติศรี และคุณเครือพันธ์ ยืนสวมกอดกันอย่างแนบแน่นและยาวนานพอสมควร

ผมไม่อาจทราบแน่ชัดว่าทั้งสองท่านกำลังคิดอะไรระหว่างสวมกอดกันครานั้น

แต่อย่างน้อย “กอด” ดังกล่าว ก็แสดงให้เห็นว่า “ผู้สูญเสีย/รอดชีวิตสองฝ่าย” จากความขัดแย้งทางการเมืองชุดหนึ่ง ในยุคสมัยหนึ่ง อาจไม่จำเป็นจะต้องหวนมาเผชิญหน้ากันอย่าง “แตกหัก” เสมอไป

“เวลา” ยาวนานหลายทศวรรษ อาจมิสามารถเยียวยารักษาทุกสิ่ง ทว่า ผู้คนที่เดินทางผ่านระยะ “เวลา” หลายทศวรรษดังกล่าว อาจจะค่อยๆ ตระหนักชัดเจนยิ่งขึ้นเรื่อยๆ ว่า ไม่เคยมีใครได้ทุกสิ่งดังใจปรารถนา และไม่เคยมีรอยมลทินใดถูกชำระล้างกระทั่งบริสุทธิ์หมดจด

ก่อนที่ความทรงจำ-ประสบการณ์ส่วนบุคคลของแต่ละคน จะค่อยๆ จางหาย พร่าเลือนไปตามกาลเวลา

“กอด” ของสตรีสองท่าน ณ วันนั้น อาจบ่งชี้ถึงหลากนิยามความหมาย ตั้งแต่การโอบรัดความแตกต่าง, การร่วมแบ่งปัน “ความรู้สึกสูญเสีย” (ที่คล้ายคลึงกัน แต่ไม่เหมือนกันเสียทีเดียว) เรื่อยไปถึงการปล่อยวาง

ภายในเวลา 7 ปี หลังงานวันเกิดครั้งนั้น คุณเครือพันธ์ คุณศักดิชัย และ พญ.โชติศรี ต่างทยอยเสียชีวิตลงตามอายุขัยอันยืนยาวของแต่ละท่าน

img_1346

(ภาพจากหนังสือที่ระลึกงานศพ พญ.โชติศรี ท่าราบ)

ตัวตลกในละครจักรๆ วงศ์ๆ

หัวร่อให้ถึงขีดสุดไปกับ “แก้วหน้าหมา”

(มติชนสุดสัปดาห์ 4-10 ธันวาคม 2558)

“แก้วหน้าม้า” เวอร์ชั่นละครโทรทัศน์จักรๆ วงศ์ๆ ประจำปี 2558 นั้น ฮิตติดลมบนไปเรียบร้อยแล้ว โดยทะยานขึ้นเป็นรายการโทรทัศน์ที่มีเรตติ้งสูงสุดในประเทศ มาหลายต่อหลายสัปดาห์ อย่างยากที่ใครจะโค่นลงได้ง่ายๆ

เว้นเสียแต่ละครเย็นวันธรรมดาของค่ายเดียวกัน อย่าง “สาวน้อยอ้อยควั่น” (ที่ไม่สามารถยืดตอนได้ยาวเท่ากับ “แก้วหน้าม้า” เพราะเวลาละครเย็นเป็นช่วงเวลาที่ทางช่อง 7 ถือครองอยู่ และนำมาแบ่งสันปันส่วนให้แก่หลายๆ ค่ายละคร ขณะที่เวลาเช้าเสาร์-อาทิตย์ เป็นช่วงเวลาที่สามเศียร-ดีด้า ซื้อไปบริหารจัดการเอง) หรือการถ่ายทอดสดการแข่งขันนัดสำคัญของทีมฟุตบอลทีมชาติไทย ซึ่งกำลังสร้างผลงานได้ดี

ก็คงต้องถกเถียงกันต่อไป ว่าทำไม “แก้วหน้าม้า” ถึงฮิตได้ขนาดนี้?

เพราะสังคมไทยและโลกทัศน์ของผู้คนส่วนใหญ่ในสังคมไทย ไม่เคยเดินหน้าไปไหนไกล แถมยังหมุนวนกลับหลังอยู่เรื่อยๆ ดังนั้น ละครกึ่งลิเกอย่าง “แก้วหน้าม้า” จึงเป็นที่นิยม

หรือเพราะสภาพสังคมร่วมสมัยที่น่าอึดอัด ได้บีบบังคับให้ละคร/ภาพยนตร์หัวก้าวหน้า ซึ่งควรบอกเล่าเรื่องราวสลับซับซ้อน, รายการข่าว-รายการสัมภาษณ์-รายการสารคดีชั้นดี และวงเสวนาวิชาการอันเข้มข้น ไม่สามารถทำหน้าที่ของตนเองได้อย่างเที่ยงตรง เต็มเม็ดเต็มหน่วย

(ผู้กำกับภาพยนตร์บางรายถึงกับเลือกไม่นำผลงานของตนมาเผยแพร่ในบ้านเกิด เพราะไม่ต้องการสร้างความชอบธรรมให้แก่ระบอบ/ระบบปัจจุบัน ที่กำลังกุมหางเสือของประเทศอยู่)

แต่มหรสพพื้นบ้านอย่าง “แก้วหน้าม้า” กลับสามารถแสวงหาช่องว่างเก่าๆ เครื่องมือเดิมๆ และกลยุทธ์ทางวัฒนธรรมแบบบ้านๆ มาใช้ช่วยระบายความอึดอัดคับข้องใจดังกล่าว ได้อย่างทรงพลานุภาพ

ใครจะเห็นอย่างไร คงขึ้นอยู่กับมุมมองส่วนบุคคลของแต่ละคน ทว่า โดยส่วนตัว ผมค่อนข้างเชื่อในสมมุติฐานแบบหลังมากกว่าแบบแรก

สมมุติฐานแบบหลังที่ว่า ถูกตอกย้ำให้มีความหนักแน่นยิ่งขึ้นไปอีก ด้วยละครเวที “แก้วหน้าหมา” ผลงานของคณะละครอนัตตา กำกับการแสดงโดย ประดิษฐ ประสาททอง ซึ่งออกแสดงในเทศกาลละครกรุงเทพ ครั้งที่ 13 เมื่อเดือนพฤศจิกายน ที่ผ่านมา

“แก้วหน้าหมา” มีรูปแบบการแสดงเป็นละครชาตรี ดูเผินๆ คล้ายมีผู้แสดงเป็น “ชาย” ล้วน แต่ข้อเท็จจริง คือ มีนักแสดงข้ามเพศฝีมือเยี่ยมมารับบทเด่นอยู่หลายคน

แก้วหน้าหมา

เรื่องย่อมีอยู่ว่า เมื่อพระอินทร์ส่งนางมณีสุนัขามาสืบทายาท กุลาหลหรรษาก็บังเกิด ปลิ้นทองจะเสียว่าวหรือเสียตัว ท้าวกระบองโตจะปั้นลูกคนได้ทันการหรือไม่ หรือดวงเมืองจะถึงการแตกดับ?

ในเชิงรูปแบบ ประดิษฐและคณะละครอนัตตา เล่นสนุกกับรูปแบบการแสดงของมหรสพพื้นบ้านอย่างเต็มศักยภาพ

คือ มีทั้งการพร่าเลือนพรมแดนระหว่างละครกับคนดู โดยพยายามเปิดโอกาสให้นักแสดงได้หยอกล้อกับคนดู ซึ่งอาจถูกกำหนดเอาไว้แล้วล่วงหน้าในบทละคร หรือเกิดจากการด้นสดเอาเองของผู้แสดง

ด้วยเหตุนี้ จึงมีการหยอกล้อคนดูเซเลบบางราย ที่มานั่งชมละคร ขณะที่เมื่อจบการแสดง คนดูมีชื่อซึ่งถูกหยอกเย้า ก็ได้โอกาสเล่นหัว/มอบรางวัลกลับไปยังคณะนักแสดงเช่นกัน

จนถือเป็นบรรยากาศการเล่นและชมมหรสพที่สนุกสนาน เปี่ยมไปด้วยมิตรจิตมิตรใจอยู่มิใช่น้อย

นอกจากนี้ พรมแดนระหว่างนักแสดงกับคนเบื้องหลังที่อยู่ด้านหน้าเวที อย่างคนบอกบท ก็ถูกทุบทำลายลง ด้วยการเปิดช่องให้คนบอกบทเข้าไปมีส่วนร่วมแทรกแซงในการแสดง ในฐานะตัวประกอบ คอยเดินตามเหล่าตัวละครหลัก แต่มักสร้างความจี๊ดจ๊าดให้แก่ละครได้อย่างสม่ำเสมอ (แถมยังต้องรับผิดชอบถึง 3 บทบาท เสียด้วย)

ลูกเล่นดังกล่าวสร้างเสียหัวเราะให้แก่คนดูได้เป็นอย่างมาก และเป็นองค์ประกอบอันน่าประทับใจลำดับต้นๆ ของละครเวทีเรื่องนี้

ในแง่เนื้อเรื่อง นอกจากการเล่นตลกกับชื่อตัวละคร เช่น แก้วหน้าหมา หรือ “ปลิ้นทอง คล่องชักว่าว” แล้ว ผู้กำกับฯ และคณะละครยังพยายามฉวยใช้ประโยชน์จาก “สภาวะยกเว้น” ซึ่งดำรงอยู่ในการแสดงแบบพื้นบ้านอย่างเต็มที่ และอาจกล่าวได้ว่า พวกเขาผลักดันละครของตนเองไปถึง “ขีดสุด” ของข้อยกเว้นเลยด้วยซ้ำ

ประดิษฐเล่นหัวกับสภาวะกลับหัวกลับหาง ที่สามารถเกิดมีขึ้นได้ในละครนอก/ละครชาตรี/ละครจักรๆ วงศ์ๆ เช่น การพลิกกลับสถานะของ “แก้วหน้าม้า” ลูกสาวชาวบ้าน ให้กลายเป็น “แก้วหน้าหมา” ธิดาเจ้าเมือง ส่วน “เจ้าชายปิ่นทอง” ก็กลับถูกลดขั้นให้เป็นเพียงชายหนุ่มสามัญชนนาม “ปลิ้นทอง”

เช่นเดียวกับการเล่นตลกใส่ตัวละครเจ้าเมืองและมเหสี ที่สามารถเกิดขึ้นได้ในการแสดงลักษณะนี้ โดยไม่ต้องยึดถือขนบธรรมเนียมประเพณีมากมาย

ยิ่งกว่านั้น “แก้วหน้าหมา” ในละคร ยังมิใช่หญิงสาวแสนดีผู้มองโลกในแง่บวก แต่กลับเป็นตัวละครตลกร้ายที่ฆ่าคนราวผักปลา จนเหลือเพียงแค่พระอินทร์และปลิ้นทองเท่านั้น ที่เธอไม่กล้าเอาชีวิต

แต่นั่นก็ไม่ได้เป็นเพราะว่า “แก้วหน้าหมา” เกรงกลัวเกรงใจเทวดาและชายคนรัก ทว่า ละครสร้างคำอธิบายเอาไว้ว่า การปลิดชีวิตบุรุษทั้งสอง จะทำให้โครงสร้างเรื่องเล่าปรัมปราที่ถูกถ่ายทอดแบบมุขปาฐะต่อเนื่องกันมาเนิ่นนาน โดนทำลายทิ้งไปต่างหาก

เมื่อพล็อตจักรๆ วงศ์ๆ ธรรมดา ถูกพลิกเหลี่ยมมุมนิดหน่อย และมีการหยอดมุขตลกที่มีความร่วมสมัยลงไปเป็นระยะๆ ละครของประดิษฐและคณะละครอนัตตาจึงเต็มเปี่ยมไปด้วยความสนุกอย่างไม่น่าเชื่อ

ทั้งนี้ มุขตลกร่วมสมัยที่ผู้สร้างละครประดิษฐ์ขึ้น ก็ถือเป็นตัวชูรสสำคัญของ “แก้วหน้าหมา” จนส่งผลให้ละครเวทีเรื่องนี้ “ไปไกล” กว่าละครทีวีเรื่อง “แก้วหน้าม้า” (แต่ขณะเดียวกัน ก็เข้าถึงคนดูวงเล็กกว่ามาก)

ทั้งยังช่วยผลักดันให้คนดูได้เปล่งเสียงหัวเราะ (ต่อสิ่งที่ไม่น่าหัวร่อใส่) ออกมาอย่างเต็มเหนี่ยว โดยไม่ต้องพึ่งพามิคาอิล บัคติน ตลอดจนการประท้วงเชิงสัญลักษณ์ที่ไหน

น่าเสียดาย ที่ผมคงไม่สามารถเฉลยมุขตลกเหล่านั้นในพื้นที่คอลัมน์นี้ได้

จึงได้แต่หวังว่า “แก้วหน้าหมา” จะกลับมาขึ้นเวทีการแสดงอีกครั้งในวาระอื่นๆ ภายภาคหน้า เพื่อให้ผู้ชมกลุ่มอื่นๆ ได้มีโอกาสสัมผัส ซึมซับ และหัวร่อไปกับมุขตลกร่วมสมัยของละครเรื่องนี้ ด้วยตนเอง